Quản lý chất thải rắn: Vấn đề nóng của đô thị Việt Nam

.

Ngày Định cư Thế giới 2018 (ngày 1.10) và Ngày Liên Hợp Quốc (24.10), chủ đề quản lý chất thải nhựa của Liên hợp quốc Việt Nam, cơ hội để thảo luận về các vấn đề đô thị và thúc đẩy phát triển đô thị bền vững, đảm bảo sự tiếp cận môi trường sống phù hợp cho tất cả mọi người.

Chương trình Định cư Con người Liên hiệp quốc, trên tư cách là đối tác lâu năm của Chính phủ Việt Nam, nhân cơ hội này xin khẳng định sự hợp tác kiên định đối với Chính phủ và nhân dân Việt Nam trong quá trình đổi mới và đô thị hóa.

"Thành phố Khôn ngoan"

Thành phố là trung tâm cho các ý tưởng, thương mại, văn hóa, khoa học, năng suất, phát triển xã hội và thịnh vượng. Sự phát triển của các thành phố tạo điều kiện cho sự tiến bộ về mặt kinh tế- xã hội và chất lượng sống.

Với số lượng người sống trong các thành phố dự kiến ​​sẽ tăng lên 5 tỷ người vào năm 2030, lập kế hoạch đô thị và thực hành quản lý hiệu quả cần được áp dụng để đối phó với những thách thức mang lại bởi đô thị hóa.

Quản lý chất thải rắn là một trong những khía cạnh quản lý đô thị quan trọng trong việc nắm bắt cơ hội và giảm thiểu những thách thức ở thành thị và nông thôn chống lại mặt tiêu cực của quá trình đô thị hóa nhanh chóng.

Quản lý chất thải rắn ảnh hưởng đến tất cả mọi người. Lượng chất thải được sản xuất ngày càng tăng hàng ngày, chiếm một phần lớn địa phương ngân sách của chính phủ và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Thu gom và xử lý chất thải rắn kém dẫn đến các bãi rác không kiểm soát được và đốt rác thải. Nó cũng dẫn đến ô nhiễm không khí và nước.

Thay đổi thái độ của công chúng trong việc giảm thiểu chất thải và ngừng xả rác, việc tái chế rác thải không chính thức, tăng tái chế và tái sử dụng, đủ kinh phí và lập kế hoạch chất thải rắn bao gồm các bãi chôn lấp đầy đủ, có thể giúp các thành phố cải thiện tình trạng quản lý chất thải rắn hiện tại và tiết kiệm tiền để trở thành "Thành phố Khôn ngoan".

Trong năm 2010, người ta ước tính rằng mỗi ngày 0.8 kg chất thải được sản xuất bởi mọi người trên thế giới. Và tổng lượng chất thải phát sinh dự kiến ​​sẽ tăng gấp 3 đến 5,9 tỷ tấn một năm vào năm 2025, do tăng nhu cầu tiêu thụ và chiến lược quản lý không hiệu quả.

Các nước đang phát triển thường có hệ thống quản lý chất thải không đầy đủ do thiếu nguồn lực tài chính, nhận thức yếu, hệ thống quản trị kém hiệu quả và đôi khi có các ứng dụng giải pháp công nghệ không phù hợp. Thu gom và tiêu hủy chất thải rắn đô thị không tốt đã gây ra ngập lụt cục bộ và ô nhiễm nguồn nước; chất thải tích lũy là nơi sinh sản động vật gặm nhấm và côn trùng lây lan bệnh. Rác biển và xói lở bãi rác ven biển góp phần gây ô nhiễm biển.

Việc đốt rác thải không kiểm soát gây ô nhiễm không khí cùng việc vận chuyển chất thải yếu kém và sự tồn tại của các bãi rác đóng góp vào phát thải khí nhà kính.

Các nước thu nhập cao có lượng rác thải trên đầu người cao hơn các nước có thu nhập thấp. Trong các khu vực đô thị hóa nhanh chóng, các khu vực phù hợp cho việc chôn lấp vệ sinh đang trở nên khan hiếm do giá đất và sự phản đối ngày càng tăng của cộng đồng.

Việc sử dụng hàng điện tử và lỗi thời tích hợp dẫn đến nạn “buôn bán rác thải” với chất thải điện tử được sản xuất tại các nước phát triển kết thúc tại các bãi rác ở các nước đang phát triển với tiêu chuẩn môi trường và chi phí lao động thấp hơn.

Các bãi rác được quản lý kém gây nguy cơ cho sức khỏe đặc biệt đối với những người thu gom rác phi chính thức. Song hành là tình trạng ô nhiễm không khí, gây thương tích cho người thu gom và quản lý bãi rác lộn xộn. Trẻ em thường xuyên làm việc trong nghề nghiệp nguy hiểm này và bị tước đoạt các cơ hội giáo dục.

Trong khi đó, đô thị thường chi tiêu lên đến 70% ngân sách của họ về quản lý chất thải, bao gồm cả quét đường Chất lượng của hệ thống quản lý chất thải của một thành phố thường được sử dụng như một hướng dẫn về hiệu quả tổng thể của quản lý thành phố.

Tuy nhiên, đầu tư của chính phủ vào quản lý chất thải rắn thấp so với các ngành khác như nước và vệ sinh. Khó khăn chính nằm trong việc cung cấp một hệ thống phí phù hợp và bình đẳng.

Quản lý chất thải rắn là ưu tiên thấp của các tổ chức tài chính phát triển. Trong năm 2012, chỉ có 0,32% tài chính phát triển toàn cầu để quản lý chất thải rắn trong khi nước và vệ sinh đã nhận được 31%. Châu Phi, so với khu vực Châu Mỹ Latinh, Caribê và Châu Á nhận được khoản đầu tư ít nhất. Các thành phố nên hướng đến mục tiêu trở thành "Thành phố Khôn ngoan".

Tại Việt Nam, mỗi năm, cả nước đã thu gom một khối lượng chất thải rắn trên 15,6 triệu tấn (2015). Con số này vẫn tăng với tốc độ khoảng 9% mỗi năm, phù hợp với tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế với quy luật: mức sống tăng thì  lượng rác thải cũng tăng lên. Khoảng 30% tổng khối lượng thu gom được xử lý ở các cơ sở trung gian (cơ sở sản xuất phân bón và xử lý phân bón hữu cơ bằng công nghệ đốt) và 70% còn lại được chôn lấp trực tiếp.

Tại  khu vực đô thị, tỷ lệ chất thải sinh hoạt được  chôn lấp trực tiếp khoảng 34%, tỷ lệ chất thải sinh hoạt được giảm thiểu hoặc tái chế tại  các cơ sở xử lý đạt khoảng 42% và lượng  chất thải rắn còn lại là bã thải của quá trình xử lý được chôn lấp chiếm khoảng 24%. Công nghệ xử lý chất thải sinh hoạt ở nước ta hiện nay phổ biến là chôn lấp, ủ phân hữu cơ và đốt.

Chính phủ và các cơ quan ban ngành như Bộ Xây dựng, Bộ Tài nguyên Môi trường và chính quyền các địa phương rất quan tâm tới vấn đề quản lý chất thải rắn. Đã có một hệ thống chính sách, văn bản pháp luật, nghị định của Chính phủ, cũng như rất nhiều thông tư do các bộ ngành liên quan và các địa phương đã ban hành. Ngân sách trung ương và địa phương cũng đã dành hàng ngàn tỷ đồng mỗi năm cho công tác quản lý và xử lý chất thải, rác thải các loại.

Mục tiêu do Bộ Xây dựng cũng đề ra là tất cả các đô thị loại đặc biệt và loại I có công trình tái chế chất thải rắn phù hợp với việc phân loại tại hộ gia đình; 85% các đô thị còn lại có công trình tái chế chất thải rắn phù hợp với việc phân loại tại hộ gia đình;

90% tổng lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh tại các đô thị được thu gom và xử lý đáp ứng yêu cầu về bảo vệ môi trường; tăng cường khả năng tái chế, tái sử dụng, xử lý kết hợp thu hồi năng lượng hoặc sản xuất phân hữu cơ; phấn đấu tỷ lệ chất thải rắn sinh hoạt xử lý bằng phương pháp chôn lấp trực tiếp đạt tỷ lệ dưới 30% so với lượng chất thải được thu gom;

Sử dụng 100% túi nilon thân thiện với môi trường tại các Trung tâm thương mại, siêu thị phục vụ cho mục đích sinh hoạt thay thế cho túi nilon khó phân hủy; 90 - 95% các bãi chôn lấp chất thải rắn sinh hoạt tại các đô thị đã đóng cửa được cải tạo, xử lý, tái sử dụng đất; Việc đầu tư xây dựng mới cơ sở xử lý chất thải rắn sinh hoạt đảm bảo tỷ lệ chôn lấp sau xử lý không quá 20%.

Tuy nhiên có thể nói, tình trạng quản lý trong đó có thu gom, chôn lấp và xử lý chất thải còn có nhiều bất cập giống như các nước đang phát triển. Ví dụ, chưa thu gom đầy đủ, nhiều bãi rác chôn lấp chưa hợp vệ sinh, tình trạng rác thải gây ô nhiễm đất và nước, tắc nghẽn hệ thống thoát nước, công nghệ đốt không phù hợp, gây khí thải ô nhiễm không khí. Bên cạnh đó, hiện nay có 15 tỉnh / thành phố không có bất kỳ cơ sở xử lý trung gian nào ngoài việc chôn cất …

Việc tạo ra dioxin và chất thải Furan từ các nhà máy phát điện rất đáng lo ngại, cần phải được kiểm soát chặt chẽ từ chất lượng chất thải đầu vào hoàn toàn không có nhựa, đến hệ thống xử lý khí thải của nhà máy. Đây là những chất khí thải ra từ việc đốt nhựa và chất thải nhựa, cực kỳ độc hại, gây ra bệnh ung thư và biến đổi gen, và thường được gọi là chất độc da cam.

Quan ly chat thai ran: Van de nong cua do thi Viet Nam
Hà Nội xử lý chất thải rắn theo công nghệ mới

Đặc biệt đối với công nghệ đốt chất thải vào điện vẫn còn rất mới đối với nước ta, một số doanh nghiệp đã mạnh dạn nghiên cứu đầu tư nên cần có sự phối hợp rất cần thiết giữa Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Thương mại và Công nghiệp, Bộ Kế hoạch và Đầu tư trong việc chọn công nghệ xử lý chất thải rắn phù hợp.

 Một cơ chế tài chính là cần thiết để đầu tư vào công nghệ để xử lý các hoạt động sinh hoạt hàng ngày nhằm khuyến khích khu vực tư nhân đầu tư. Vai trò của cộng đồng trong việc quản lý chất thải rắn cần tập trung vào việc phân loại chất thải tại nguồn bởi vì nếu chất thải được phân loại tại nguồn. Nó sẽ làm giảm kinh phí trong quá trình xử lý chất thải rắn.

“Khung quản lý chất thải rắn tích hợp”

Chương trình Định cư Con người Liên Hợp Quốc (UN-Habitat) khuyến nghị rằng, các giải pháp quản lý và mô hình xử lý chất thải rắn cần được xây dựng trên nguồn lực và thế mạnh của thành phố trong đó có các hệ thống quản lý chất thải chính thức hoặc các lĩnh vực kinh doanh không chính thức và doanh nghiệp nhỏ. Cần phát triển một mạng lưới để chia sẻ kinh nghiệm và thực hành tốt để các thành phố có thể học hỏi lẫn nhau.

UN-Habitat đang cổ súy cho một “Khung quản lý chất thải rắn tích hợp” bao gồm: các dịch vụ thu gom rác thải tốt; bảo vệ môi trường thông qua xử lý phù hợp, và quản lý tài nguyên; các giải pháp chi phí-hiệu quả, giá cả phù hợp và thừa nhận vai trò của các lĩnh vực không chính thức và doanh nghiệp siêu nhỏ làm việc trong lĩnh vực tái chế.

Các thành phố cần phải tìm hiểu cách thức gia tăng giá trị đất đai thông qua hệ thống quản lý chất thải tốt hơn. Ví dụ, các thành phố có thể kiểm tra chi phí thực tế của việc cung cấp các dịch vụ thu gom rác thải cho các khu vực có thu nhập cao, mật độ thấp, có tính đến số lượng bãi chôn lấp cần thiết để chứa chất thải và cư dân đồng thời tính phí theo khối lượng chất thải. Ở một số thành phố, việc cải tạo đất đai thông qua việc xử lý các bãi chôn lấp cũ và sử dụng các mỏ đá bị lãng phí có thể được nghiên cứu để nhân rộng tiềm năng.

Các hoạt động giáo dục và nhận thức có vai trò quan trọng. Chính quyền địa phương có thể cùng tham gia với các tổ chức xã hội dân sự và các nhóm vận động để nâng cao nhận thức cộng đồng thông qua các trường học.

Kinh nghiệm thực tế của UN-Habitat đã cho thấy hiệu quả của việc dạy trẻ em đối với các thực hành vệ sinh và tái tạo/tái sử dụng rác thải đô thị đem lại hiệu quả tích cực. Các khuyến khích thay đổi hành vi công cộng như trả tiền cho việc trả lại chai nhựa đã qua sử dụng có thể đem lại hiệu quả thiết thực. Các nhà sản xuất cần cải thiện bao bì để làm giảm chất thải hoặc làm cho chất thải bao bì dễ dàng tái chế hơn.

Tất cả các thành phố bất kể quy mô và khả năng tài chính đều có thể cải thiện tình trạng quản lý chất thải rắn để trở thành "Thành phố Khôn ngoan". Đó là việc làm giảm chi phí hoạt động đồng thời giảm thiểu các tác động tiêu cực đến sức khỏe và môi trường;

Các thành phố nên lập kế hoạch chiến lược dài hạn, xem xét đến lượng chất thải rắn được tạo ra theo thời gian, xử lý (bao gồm tái chế) và xác định không gian đầy đủ cho các khu vực chôn lấp hợp vệ sinh trong tương lai; nên có các thiết kế tài chính và các ưu đãi để thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế tuần hoàn, qua việc sử dụng tài nguyên và tái chế và tái sử dụng hiệu quả như được nêu trong Mục tiêu SDG12.5 về giảm phát thải thông qua phòng ngừa, giảm, tái chế và tái sử dụng.

Mục tiêu phát triển bền vững (SDGs), Thỏa thuận Paris và Chương trình Nghị sự Đô thị Mới đều đề ra các mục tiêu về quản lý chất thải rắn:

 • Mục tiêu SDG11 là làm cho các thành phố và khu định cư của con người bao dung, an toàn, thích ứng và bền vững. 

• Mục tiêu SDG3 là giảm số lượng tử vong và bệnh tật do hóa chất độc hại và ô nhiễm không khí, nước và đất và ô nhiễm

• Mục tiêu SDG13  nhằm tăng cường quan hệ đối tác tập trung vào việc cải thiện quản lý chất thải rắn đô thị, giảm thiểu tác động biến đổi khí hậu, thích ứng, và cảnh báo sớm.

• Mục tiếu SDG 6 hướng tới tiêu thụ và mô hình sản xuất có trách nhiệm

• Mục tiếu SDG12 nhằm cải thiện chất lượng nước bằng cách giảm ô nhiễm, loại bỏ bán phá giá và giảm thiểu các hóa chất và vật liệu độc hại

Nguồn: nhipcaudautu.vn